Suburbanizacja w ostatnich dekadach silnie oddziaływała na wiele dolnośląskich wsi położonych w otoczeniu wybranych dolnośląskich miast — przekształcając je nie tylko pod względem demograficznym, ale też społecznym, gospodarczym i przestrzennym.
Szczególnie dynamicznie proces ten przebiegał w otoczeniu większych ośrodków miejskich, tym samym postanowiliśmy ograniczyć naszą analizę do otoczenia Wrocławia oraz pozostałych miast powiatowych i miast na prawach powiatu. Aby lepiej uchwycić skalę i charakter suburbanizacji, wokół każdego wspomnianego powyżej ośrodka (z wyjątkiem Wrocławia) wyznaczono strefy o promieniu 2,5 km od granic administracyjnych. Dla Wrocławia – największego ośrodka regionu – strefę tę rozszerzono do 5 km, ze względu na jego szczególną rolę w strukturze osadniczej Dolnego Śląska oraz intensywność i zasięg przestrzenny suburbanizacji zachodzącej w jego otoczeniu.
W dalszej części analizy zestawiono dane dla wsi położonych we wskazanych powyżej strefach podmiejskich oraz pozostałych. Podział na wsie „podmiejskie” i „pozostałe” ujawnił istotne różnice w ich dynamice zmian demograficznych (rycina 1):
- W okresie 1988–2021 liczba ludności w określonych na potrzeby opracowania strefach podmiejskich wzrosła o ponad 101 tysięcy osób.
- W tym samym czasie pozostałe wsie Dolnego Śląska straciły blisko 13 tysięcy mieszkańców.
W praktyce oznacza to, że podczas gdy część wsi przeżywała okres intensywnego rozwoju, inne obszary wiejskie zmagały się z depopulacją, demograficznym starzeniem się ludności oraz społeczno-gospodarczą marginalizacją.
Dodatkowo:
- wsie poza strefami podmiejskimi odnotowały dodatni bilans ludności jedynie w okresie międzyspisowym pomiędzy rokiem 2002 i 2011,
- z kolei wsie w strefach podmiejskich charakteryzowały się przyrostem liczby mieszkańców w każdym z trzech analizowanych okresów międzyspisowych.
Powyżej przedstawiliśmy, jak ogółem rozwijały się strefy podmiejskie wokół dolnośląskich miast. Teraz pora przyjrzeć się bliżej, które obszary odpowiadały za największe zmiany i jak wyglądało tempo suburbanizacji w różnych częściach regionu.
Analiza danych demograficznych jednoznacznie wskazuje, że zdecydowaną większość przyrostu ludności w podmiejskich wsiach Dolnego Śląska w latach 1988–2021 wygenerowało otoczenie Wrocławia (rycina 2). Aż 75% całkowitego wzrostu liczby ludności w analizowanych strefach podmiejskich miało miejsce właśnie wokół stolicy regionu, podczas gdy 25% przypadło łącznie na suburbia pozostałych miast powiatowych.
Należy jednocześnie zauważyć, że w pierwszym okresie międzyspisowym obejmującym lata 1988-2002 ujęte łącznie wsie ze stref podmiejskich ośrodków powiatowych poza Wrocławiem cechowały się ubytkiem mieszkańców przy jednocześnie niewielkim wzroście wokół stolicy regionu. Wskazuje to na opóźnienie procesów suburbanizacyjnych w otoczeniu większości dolnośląskich miast w porównaniu do Wrocławia.
Kolejna rycina ilustruje proces suburbanizacji, prezentując zmiany liczby ludności w strefach podmiejskich przypisanych do każdego z analizowanych ośrodków miejskich (rycina 3). Analizując zmiany demograficzne wokół dolnośląskich miast powiatowych (z wyłączeniem Wrocławia), możemy dostrzec bardzo wyraźne zróżnicowanie tempa i intensywności omawianego zjawiska.
W pierwszym analizowanym okresie (1988–2002) proces suburbanizacji był jeszcze stosunkowo słabo zaznaczony. Tylko w 7 z 25 analizowanych stref podmiejskich nastąpił wówczas przyrost liczby mieszkańców, natomiast aż w 18 przypadkach odnotowano spadek. Dane te wskazują, że suburbanizacja w tym okresie była zjawiskiem punktowym i ograniczonym przestrzennie – głównie do aglomeracji wrocławskiej, LGOM-u i Bolesławca.
Obraz ten uległ wyraźnej zmianie w kolejnej dekadzie. W latach 2002–2011 suburbanizacja nabrała znacznie większej skali – wszystkie badane miasta powiatowe wykazały w swoich strefach podmiejskich dodatni bilans demograficzny. W ostatnim okresie (2011–2021) dodatnie saldo migracyjne i przyrost liczby mieszkańców również dominowały. W aż 20 z 25 opisywanych stref podmiejskich populacja wzrosła, co świadczy o utrzymującym się trendzie migracji z miast do ich bezpośredniego otoczenia – zjawisku, które z biegiem lat stało się trwałym elementem transformacji osadnictwa wiejskiego w regionie.
Jeśli spojrzymy na cały przedział czasowy lat 1988–2021, dane wskazują, że 19 stref podmiejskich ośrodków powiatowych zanotowało przyrost liczby mieszkańców, a tylko 6 z nich – ubytek. Różnice te były często znaczne, co pozwala uchwycić kierunek i siłę suburbanizacji w poszczególnych częściach województwa.
Poza Wrocławiem, którego strefa suburbialna wyróżniała się na tle pozostałych przyrostem ludności na poziomie aż 75 969 osób, najbardziej dynamiczny rozwój stref podmiejskich odnotowano wokół ośrodków takich jak:
Lubin (+5 751),
Bolesławiec (+3 299),
Głogów (+3 011),
Oleśnica (+2 776),
Jelenia Góra (+2 465),
Świdnica (+1 886),
Polkowice (+1 409),
Oława (+1 336),
Zgorzelec (+1 081),
Trzebnica (+1 075).
Co istotne, większość z tych miast należało do dwóch obszarów o silnie wykształconych powiązaniach funkcjonalno-przestrzennych – aglomeracji wrocławskiej oraz Legnicko-Głogowskiego Okręgu Miedziowego (LGOM). Są to rejony o relatywnie bardzo dobrej kondycji gospodarczej, rozbudowanej infrastrukturze i silnym rynku pracy – co czyni je atrakcyjnymi zarówno do zamieszkania, jak i inwestowania.
Nie wszędzie jednak suburbanizacja postępowała równie intensywnie. Wśród miast, których strefy podmiejskie w badanym okresie doświadczyły spadku liczby ludności, znalazły się:
Kłodzko (-443),
Wałbrzych (-430),
Ząbkowice Śląskie (-421),
Lwówek Śląski (-389),
Góra (-257),
Dzierżoniów (-189).
Zdecydowana większość tych ośrodków była położona w Sudetach i na Przedgórzu Sudeckim – obszarach, które w ostatnich dekadach często borykały się z niekorzystnymi trendami rozwojowymi. W części z nich mógł być obserwowany napływ nowych mieszkańców jednak negatywne tendencje związane z przeważającym odpływem migracyjnym oraz ujemnym przyrostem naturalnym miały istotne znaczenie w kształtowaniu sytuacji demograficznej tych terenów.
Pomimo całego spektrum niekorzystnych zjawisk związanych z procesem suburbanizacji, analizując przykład Dolnego Śląska można zauważyć, że jej występowanie oraz natężenie jest poniekąd miernikiem kondycji społeczno-gospodarczej danego ośrodka miejskiego. W większości przypadków udało się zauważyć trend zgodnie z którym większe ośrodki miejskie o stosunkowo dobrej bądź bardzo dobrej sytuacji społeczno-ekonomicznej charakteryzowały się najlepiej rozwiniętymi strefami podmiejskimi, natomiast w otoczeniu miast o niekorzystnych tendencjach rozwojowych suburbanizacja nie zachodziła lub zachodziła jedynie w marginalnym stopniu.
Po więcej informacji na temat suburbanizacji oraz innych zjawisk ludnościowo-osadniczych na Dolnym Śląsku zapraszamy do lektury naszego opracowania, do którego link znajduje się tutaj.
