Analizując zmiany ludnościowe jakim podlegały dolnośląskie wsie w latach 1988-2021 można dostrzec, że największe przyrosty liczby mieszkańców – zarówno w ujęciu bezwzględnym, jak i procentowym – koncentrowały się przede wszystkim w wybranych strefach podmiejskich dolnośląskich miast (rycina 1). To wyraźny sygnał, że rozwój demograficzny wielu wsi w ostatnich dekadach był ściśle związany z procesem suburbanizacji, objawiającym się migracją ludności z miast w kierunku otaczających je obszarów wiejskich.
Najsilniej zjawisko to przebiegało w aglomeracji wrocławskiej, gdzie odnotowano nie tylko największe przyrosty liczby mieszkańców, ale też największy zasięg przestrzenny tego procesu. Wsie rozwijające się demograficznie nie ograniczały się wyłącznie do bezpośredniego otoczenia Wrocławia – obejmowały znacznie rozleglejszy obszar, w tym także strefy wokół innych ośrodków aglomeracji wrocławskiej. Suburbanizacja intensywnie zachodziła również w Legnicko-Głogowskim Okręgu Miedziowym (LGOM), gdzie strefa intensywnego rozwoju demograficznego rozciągała się od Głogowa po Legnicę. Stosunkowo wysokie przyrosty ludności odnotowano także w otoczeniu miast takich jak Bolesławiec, Jelenia Góra, Świdnica czy Zgorzelec.
Bardziej szczegółowo proces suburbanizacji zostanie przedstawiony w kolejnej notatce, która wkrótce ukaże się na naszej stronie internetowej.
W grupie 33 wsi, w których liczba ludności wzrosła o ponad 1000 osób, zdecydowana większość była położona w strefie podmiejskiej Wrocławia. Wśród liderów wzrostu znalazły się:
➕ Kiełczów (+9 070),
➕ Smolec (+6 084),
➕ Wysoka (+4 747),
➕ Bielany Wrocławskie (+3 447),
➕ Dobrzykowice (+3 121).
Warto zaznaczyć, że aż 110 dolnośląskich wsi podwoiło w tym czasie liczbę mieszkańców, a w 38 doszło do jej potrojenia.
Jak wspomniano wcześniej, największe przyrosty procentowe również w zdecydowanej większości przypadków występowały we wsiach podwrocławskich. Jednak to w Świętoszowie w powiecie bolesławieckim odnotowano największy wzrost liczby ludności w ujęciu procentowym. Liczba mieszkańców wzrosła tam aż o 4 128%, czyli ponad 41-krotnie. Był to efekt zasiedlenia tej miejscowości po wycofaniu wojsk radzieckich na początku lat 1990., kiedy to – podobnie jak chociażby w pobliskim Trzebieniu – rozpoczął się nowy etap funkcjonowania wspomnianych dawnych garnizonów Armii Czerwonej.
Obraz zmian demograficznych w regionie nie był jednolity. W latach 1988–2021 wśród dolnośląskich wsi 62% z nich cechowało się ubytkiem liczby mieszkańców, natomiast w 38% nastąpił przyrost ludności. Wsie tracące ludność, poza aglomeracją wrocławską, obszarem LGOM-u oraz strefami podmiejskimi wybranych innych dolnośląskich ośrodków, dominowały na pozostałym obszarze regionu. Szczególnie duże ubytki występowały w znacznym oddaleniu od głównych ośrodków miejskich, które charakteryzowały się korzystniejszymi uwarunkowaniami rozwojowymi.
Zaznaczający się w wielu jednostkach ubytek ludności był silnie powiązany z peryferyjnością – czyli położeniem z dala od głównych centrów społeczno-gospodarczych. Szczególnie dotyczyło to jednostek osadniczych położonych w pobliżu granic administracyjnych, często pozbawionych silnych powiązań funkcjonalno-przestrzennych z istotnymi w skali regionu ośrodkami miejskimi. W części z nich możemy mówić o położeniu w tzw. cieniach rozwojowych. Na ich sytuację demograficzną oraz szerzej społeczno-gospodarczą mogły negatywnie wpływać także warunki fizycznogeograficzne i przyrodnicze – takie jak położenie w obszarze górskim, na dużej wysokości n.p.m., wśród rozległych kompleksów leśnych, oraz cieków wodnych stanowiących bariery przestrzenne. Opisane powyżej czynniki wpływały także na niską dostępność komunikacyjną takich obszarów.
Jeśli spojrzymy na ubytki ludności w wartościach bezwzględnych, dominują tu duże wsie sudeckie. Wśród nich można wymienić:
➖ Porajów (-1 089),
➖ Walim (-775),
➖ Ludwikowice Kłodzkie (-613),
➖ Ołdrzychowice Kłodzkie (-536),
➖ Bożków (-510).
Szczególnie duże zgrupowanie tego typu wsi rozciągało się od Wałbrzycha przez Nową Rudę aż po obszar położony na południe od Kłodzka. W wielu przypadkach były to wsie charakteryzujące się rozwiniętym przemysłem w przeszłości. Poza obszarem sudeckim największe spadki odnotowano w Lubiążu (-985) i Żukowicach (-688).
Z kolei wyraźne skupiska wsi o dużych ubytkach mieszkańców w ujęciu procentowym występowały m.in. w:
- powiecie strzelińskim i ząbkowickim,
- powiecie górowskim i północnej części powiatu wołowskiego,
- na pograniczu powiatów świdnickiego, jaworskiego, średzkiego i legnickiego,
- wybranych częściach południowej, sudeckiej części województwa, których szczegółowe rozmieszczenie podano w opracowaniu.
⚠️ Trzydzieści trzy lata wydają się stosunkowo krótkim okresem w „życiu” jednostek osadniczych. Jednak pomiędzy 1988 i 2021 rokiem kilka dolnośląskich wsi uległo całkowitemu wyludnieniu. Należały do nich:
▪️ wsie położone w sąsiedztwie Kopalni Węgla Brunatnego „Turów” (Rybarzowice i Wigancice Żytawskie) oraz Huty Miedzi „Legnica” (Białka i Jaszków),
▪️ Pilce (powiat ząbkowicki, gmina Kamieniec Ząbkowicki) – zalane podczas powodzi z 1997 roku.
Mimo że większość wsi traciła ludność, łączna liczba mieszkańców obszarów wiejskich wzrosła w badanym okresie o 90 791 osób, czyli o niespełna 11%. Kluczową rolę w tym trendzie odegrały dynamicznie rozwijające się wsie podmiejskie. Choć było ich mniej, notowały one przyrosty, które wielokrotnie przewyższały średni ubytek we wsiach podlegających depopulacji.
Dynamiczny rozwój wsi położonych w strefach podmiejskich, przy jednoczesnym regresie demograficznym na przeważającym obszarze regionu, doprowadził do zauważalnych zmian w wiejskiej strukturze osadniczej Dolnego Śląska. Zmiany te widać wyraźnie na rycinie przedstawiającej wsie według liczby mieszkańców w roku 1988 i 2021 (rycina 2).
W 1988 roku największe wsie były położone głównie w obszarze sudeckim oraz zachodniej części regionu, podczas gdy jednostki wiejskie w części nizinnej były od nich mniejsze, przy jednocześnie większej gęstości ich występowania. Do 2021 roku największe skupiska dużych wsi przesunęły się w okolice aglomeracji wrocławskiej, a także stref podmiejskich innych miast. Choć w Sudetach nadal występują duże wsie, to dziś nie wyróżniają się one tak wyraźne na tle pozostałej części regionu jak przed ponad trzema dekadami.
Zmiany te potwierdzają także dane o strukturze ludności wiejskiej według wielkości (liczby mieszkańców) wsi (rycina 3):
▪️ w 1988 r. niespełna 25% ludności wiejskiej mieszkało we wsiach liczących 1000 i więcej mieszkańców,
▪️ w 2021 r. odsetek ten wzrósł do prawie 35%,
▪️ liczba takich dużych wsi wzrosła z 138 do 186 jednostek.
Jednocześnie zmniejszył się udział ludności mieszkającej we wsiach liczących od 100 do 499 osób. Część z nich przesunęła się do wyższych lub niższych klas wielkości.
Na tym kończymy naszą dzisiejszą relację o zmianach ludnościowo-osadniczych w jednostkach wiejskich Dolnego Śląska obejmujących lata 1988–2021.
➡️ W kolejnej notatce przybliżymy więcej szczegółów na temat procesu suburbanizacji, który – jak pokazaliśmy – odegrał kluczową rolę we wzroście demograficznym wybranych obszarów wiejskich w ostatnich dekadach.
Link do pełnego opracowania znajda Państwo tutaj.
